21 . اين ( 1 ) راههاى فرار بعضى فرار از رباى قرضى است ، بعضى فرار از رباى معاملى كما لايخفى . 22 . يك اشكال در همه اين راههاى فرار هست و آن اينكه از قرآن كريم استفاده مىشود كه علت حرمت ربا اين است كه ظلم است : * ( لاتَظلِمون و لاتُظلَمون ) * ، ايضاً * ( و ما اتيتم من رباً ليربوا فى اموال الناس فلايربوا عندا لله ) * ، همچنانكه در ورقه هاى ربا آنجا كه از فلسفه حرمت بحث مىكرديم گفتيم . اكنون مىگوييم وقتى كه عقلًا ، مصداقاً از لحاظ ظلم هيچ تفاوتى ميان اين موارد نيست چگونه مىتوانيم آنها را قبول كنيم ؟ حتى مورد دهم كه منصوص است بايد معارض كتاب شناخت . فقها توجه به معارضه نداشته‌اند و اين است عذر فقها و عذر ما در مخالفت با رأى فقها . ما معارضه را كشف كرده‌ايم . 23 . معناى حيله چيست ؟ اگر فرار از مصداق واقع شدن از جايى به جايى و از موردى به مورد واقعى ديگر باشد مثل مسافرت كردن روزه دار در شرع و متأهل شدن جوان مشمول قبل از مشموليت در قوانين كشورى ، مانعى ندارد . ولى بعضى حيله [ ها ] نقض غرض و فرار از هدف مولى است ، نتيجه اش كلفت نگه داشتن لب مولى است . اساساً اين خود مطلبى است كه رعايت اغراض و اهداف اسلامى چه اندازه بر ما لازم است . حتى با علم به وجود غرض نيز مىتوانيم به بهانه عدم كفايت الفاظ ، آن اغراض را كنار بگذاريم ؟ يا فقط در صورت احتمال ، بر ما احراز غرض لازم نيست همانطورى كه اصوليين در باب تعبدى و توصلى و در باب اقل و اكثر گفته‌اند . بلى ، ما هم معتقديم كه اغراض احتمالى مولى ( به اصطلاح اصوليين ) لازمالتأمين نيست . 24 . همانطور كه در درس گفته‌ايم ، بر اين راههاى فرار چند

--> ( 1 ) . [ از اينجا تا چند سطر پايينتر محل ستاره در نسخه اصل دستنويس يك خط طولى كشيده شده است . ]